العالم - عراق
«مارکو روبیو» وزیر امور خارجه آمریکا، هشدار داد که اگر موضوع فعالیت تسلیحاتی خارج از کنترل دولت حلنشده باقی بماند، خطر «بالکانیزه شدن» عراق وجود خواهد داشت. در ادبیات سیاسی، «بالکانیزه شدن» به تجزیه یک کشور به واحدهای کوچکتر، رقیب یا متخاصم اشاره دارد؛ اصطلاحی که مستقیماً فروپاشی یوگسلاوی و جنگهای ویرانگر منطقه بالکان را در اذهان تداعی میکند.
با این حال، پرسشی که ناگزیر در اینجا مطرح میشود این است: «آیا عراق واقعاً در آستانه سناریوی فروپاشی قرار دارد، یا اینکه واشنگتن از اصطلاح «بالکانیزه شدن» برای تشدید فشار بر بغداد و ترغیب آن به تسریع روند خلع سلاح گروهها استفاده میکند؟»
بالکانیزه شدن؛ اصطلاحی فراتر از بحران
بیشک، وجود سلاحهایی که خارج از کنترل کامل نهادهای رسمی قرار دارند، چالشی جدی برای هر دولتی محسوب میشود که در پی تحکیم نهادها و حاکمیت خویش است. با این حال، گذار از مسئله «سلاح» به سخن گفتن از «بالکانیزه شدن عراق»، نیازمند احتیاط فراوانی است.
با وجود بحرانهای عمیق سیاسی و امنیتی، عراق همچنان کشوری یکپارچه با نهادهای مرکزی، ارتش، دستگاههای امنیتی، دولت، پارلمان و نظام سیاسی است؛ بهعلاوه، حضور نیروهای مسلح متعدد لزوماً به این معنا نیست که این کشور به سوی تجزیه جغرافیایی پیش میرود.
در همینجاست که یکی از مهمترین انتقادات به روایت آمریکایی مطرح میشود: پیوند مستقیم میان مسئله گروههای مسلح و احتمال فروپاشی عراق، بهاحتمال زیاد سادهانگاریِ بحرانی است که ماهیتی بسیار پیچیدهتر دارد.
بحران عراق صرفاً یک مسئله امنیتی نیست؛ بلکه ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و منطقهای نیز دارد و ریشه آن در تاریخی طولانی از مناقشات، مداخلات خارجی، ضعف نهادی و کانونهای متعدد نفوذ نهفته است.
واشنگتن در پی تحکیم کنترل خود بر عراق است، اما به چه بهایی؟
مطالبه آمریکا مبنی بر محدود کردن مالکیت سلاح به دولت، در اصل با مفاهیم دولت مدرن و حاکمیت قانون همسو است. با این حال، مشکل زمانی بروز میکند که این خواسته به پروژهای تحمیلی از خارج بدل شود. اگر واشنگتن خواهان عراقی با حاکمیت بیشتر است، پرسش منطقی این خواهد بود: آیا میتوان حاکمیت عراق را از طریق فشار مستقیم آمریکا بنا نهاد؟
تمرکز سلاحها تحت کنترل دولت باید تصمیمی عراقی و مبتنی بر قانون اساسی، قانون و اجماع سیاسی داخلی باشد، نه صرفاً واکنشی به فشارهای آمریکا یا فشارهای منطقهای.
در اینجا تناقضی آشکار به چشم میخورد: ایالات متحده از تقویت حاکمیت دولت عراق سخن میگوید، اما همزمان فشارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی بر بغداد اعمال میکند تا شکل و ماهیت آن حاکمیت را تعیین نماید.
نوشته: حیدر زیبرم