سدهای آبی ترکیه؛ چه کسی تاوان آن را می دهد؟

العالم _ ترکیه

تهدید آبی که در نتیجه بالا رفتن حرارت کره زمین و تغییرات آب و هوایی به وجود آمده است، از خطرناک ترین تهدیدها برای جهان محسوب می شود. این در حالی است که تنها این دو عامل نیستند بلکه طمع ورزی های آبی نیز عامل مهمی است که تهدید آبی را برای برخی کشورها خطرناک تر کرده است.

هنگامی که از طمع ورزی های آبی سخن می گوییم، بلافاصله به یاد سدسازی های ترکیه می افتیم، این کشور در سال های گذشته، بیش از 585 سد ساخته است.

هنگامی که این عدد مطرح می شود، چه بسا برخی آن را اقدامی خوب تصور کنند، بر این اساس که ترکیه از ثروت آبی خود محافظت می کند و از آن برای تولید برق بهره می برد. این در حالی است که بهره‌گیری از چنین ثروتی به زیان دو کشور همسایه ترکیه یعنی سوریه و عراق تمام شده است به ویژه اینکه این دو کشور به سبب خشکسالی، با تهدیدی جدی روبرو هستند.

آمارهای رسمی نشان می دهد که 80 درصد از مناطق عراق و سوریه در معرض تهدید فاجعه انسانی هستند که علت آن طرح های آبی ترکیه است.

با وجود بالا بودن احتمال چنین تهدیدی، برخی همچنان می گویند که در این مورد اغراق می شود. این در حالی است که زبان اعداد و ارقام حجم فاجعه را به خوبی نشان می دهد به گونه ای که میانگین تولید برق در سوریه از رودخانه فرات به سبب پایین رفتن سطح آب، به یک چهارم رسیده است، ورودی آب طبیعی رودخانه دجله هم سالانه بیش از 47 درصد کاهش یافته است.

این آمارهای رعب آور را روزنامه انگلیسی گاردین منتشر کرده است، این روزنامه در همین حال آمارهایی با جزئیات بیشتر درباره زیان سدهای ترکیه برای همسایگانش منتشر کرده است.

سدهای ترکیه تهدیدی واقعی برای عراق

توافق نامه دوستی و حسن همسایگی که پس از جنگ جهانی دوم بین ترکیه و عراق امضا شد، بر نظام نامه ای برای تنظیم به کار گیری آب رودخانه های دجله و فرات بین دو کشور تصریح می کند، با این حال ترکیه که کشور منبع محسوب می شود، بارها این توافق نامه را زیر پا گذاشته است.

این در حالی است که فقط همین توافق نامه دوستی و همسایگی نبوده است بلکه مجموعه ای از توافق نامه ها در پی آن آمده است که زیر نظر مجامع بین المللی و در قالب توافق نامه های دوجانبه بین دو کشور امضا شده اند.

معاهده لوزان و به طور مشخص ماده 19 آن، تصریح می کند که باید کمیته ای مشترک بین ترکیه، سوریه و عراق با هدف حل منازعات احتمالی آبی تشکیل شود، موضوعی که ترکیه را ملزم می کند که هرگونه طرح زیربنایی آبی را به اطلاع عراق برساند، این در حالی است که ترکیه معاهده لوزان را نادیده می گیرد.

ناظران معتقدند نبود ساز و کاری برای بازخواست طرف متجاوز باعث شده است این تجاوزگری ادامه یابد و ترکیه به همین سبب به تجاوزات آبی خود ادامه می دهد. در همین حال شرایط نابسامان سیاسی و امنیتی عراق باعث شده است طرف ترک مطالبات عراق را در همه معاهدات امضا شده نادیده بگیرد.

سوریه نیز که حال و روز بهتری از عراق ندارد، بیش از 80 درصد وابسته به رودخانه فرات است، چه در طرح های برقی و چه در نیازهای آبی و این در حالی است که ترکیه عامدانه میزان آبی را که از طریق رودخانه فرات به طرف سوریه می رود، به کمتر از یک چهارم کاهش داده است.

نتیجه این اقدام، تهدید آبی واقعی و کاهش شدید تولید انرژی برق در سوریه شده است. بر کسی پوشیده نیست که اوضاع نابسامان سوریه نیز باعث شده است ترکیه از این اوضاع سوء استفاده کند و تا می تواند سد بسازد و طرح های خود را برای تصرف ثروت های آبی سوریه اجرا کند بدون اینکه به قوانینی پایبند باشد که روابط کشورهای دارای منابع آبی مشترک را تنظیم می کند.

سد سازی های ترکیه تهدیدی برای ایران

اشتهای ترکیه برای ساخت سد به رودخانه های مشترک با عراق و سوریه منحصر نمی شود بلکه به ساخت سد روی رود مرزی ارس نیز کشیده شده است و همین مسئله باعث شده است ایران با این سدسازی ها مخالفت کند و هم اکنون پرونده سد سازی‌های ترکیه روی میز مباحثات دو کشور قرار دارد.

تفاوت بحران بین ترکیه و عراق و سوریه با بحران بین ترکیه و ایران این است که ترکیه توافق نامه های امضا شده با عراق و سوریه را نادیده گرفته است در حالی که به گفته وزیر امور خارجه ایران، توافق نامه ای در زمینه همکاری آبی بین این کشور و ترکیه امضا نشده است. این در حالی است که کار برای تشکیل کمیته آبی مشترک بین ایران و ترکیه در جریان است.

انگیزه های ترکیه برای سد سازی

در چنین شرایطی که سدسازی های ترکیه زیان های بسیاری برای عراق، سوریه و ایران در پی داشته است، این سوال مطرح می شود که انگیزه های ترکیه برای ساخت این تعداد سد چیست؟ این سوال از این جهت اهمیت پیدا می کند که ما از 585 سد سخن می گوییم.

می توان به این سوال خلاصه پاسخ داد یعنی بگوییم که ترکیه از نابسامانی امنیتی و سیاسی عراق و سوریه سوء استفاده و تلاش می کند تا می تواند بر منابع آبی این دو کشور مسلط شود.

همچنین می توان گفت ترکیه در همین حال قصد دارد تهدید آبی را همچون برگه‌ای سیاسی برای فشار بر عراق و سوریه در آینده به کار ببرد.

اما آیا این رفتار در برابر ایران موفق خواهد بود؟ در این زمینه می توان گفت که آنکارا توان ایران را به خوبی درک و به همین علت همواره برای داشتن روابط متوازن با آن تلاش می کند.

نویسنده: زین العابدین یوسف